İsrail’in Dimona kenti yakınlarındaki Negev Çölü’nde bulunan Şimon Peres Negev Nükleer Araştırma Merkezi’nde yürütülen çalışmalar, son uydu fotoğraflarıyla yeniden gündeme geldi. ABD merkezli Planet Labs PBC şirketi tarafından sağlanan ve Associated Press tarafından analiz edilen görüntüler, bölgede inşaat faaliyetlerinin son aylarda hız kazandığını gösterdi.
Söz konusu tesis, İsrail’in nükleer faaliyetlerinin merkezinde yer alıyor. İsrail hükümeti ise inşaatın amacı hakkında resmi bir açıklama yapmaktan kaçınırken, Beyaz Saray da soruları yanıtsız bıraktı. Bu durum, özellikle İran’la yaşanan gerginlikler nedeniyle uluslararası camiada yeni tartışmaları tetikledi.
Uzmanlardan Çelişkili Yorumlar
Uydu görüntülerinde, yerin altına doğru katmanlar halinde kazı yapıldığı ve beton istinat duvarlarının örüldüğü dikkat çekti. İnşaat sahasında vinçler ve ağır iş makinelerinin yoğun şekilde çalıştığı görüldü.
Uzmanların bir kısmı, yapının boyutu ve konumu itibarıyla yeni bir ağır su reaktörü olabileceğini ve bunun da nükleer silah üretiminde kullanılan malzemelerin üretimi için kullanılabileceğini ileri sürdü. Diğer bazı uzmanlar ise bu yapının, nükleer silah parçalarının birleştirilmesi amacıyla inşa edilen yeni bir tesis olabileceğini belirtti.
Endişeli Bilim İnsanları Birliği’nden Edwin Lyman, İsrail’in nükleer programında şeffaflık göstermemesine dikkat çekerek, “Yaptıklarının uluslararası denetimlere veya doğrulanmasına izin vermiyorlar” ifadelerini kullandı.
Plütonyum ve Trityum İhtimali
Silah Kontrol Derneği İcra Direktörü Daryl G. Kimball ise, “Ağır su reaktörüyse, kullanılmış yakıt üretme kapasitesini korumaya çalışıyorlar ve bu yakıtı işleyerek daha fazla nükleer silah için plütonyum ayırıyorlar” değerlendirmesinde bulundu. Uzmanlara göre yeni tesis, plütonyumun yanı sıra trityum üretimi veya mevcut kapasitenin genişletilmesi için de kullanılabilir.
İsrail’in elindeki nükleer başlıkların sayısı net olarak bilinmiyor. Ancak 2022’de yapılan tahminler, ülkenin yaklaşık 90 nükleer savaş başlığına sahip olduğunu ortaya koymuştu.
Denetim Dışı Program
İsrail, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’na (NPT) taraf olmayan dört ülkeden biri olduğu için, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (IAEA) denetimine tabi değil. IAEA da yaptığı açıklamada, İsrail’in sadece Soreq araştırma reaktörü hakkında bilgi vermekle yükümlü olduğunu vurguladı.
İsrail’in nükleer programı, 1986’da tesiste teknisyen olarak çalışan Mordehay Vanunu’nun İngiliz basınına verdiği fotoğraflar ve tanıklıklarla dünya gündemine taşınmıştı. İsrail ise bugüne kadar nükleer silaha sahip olduğunu ne doğruladı ne de yalanladı.
Geçtiğimiz haziran ayında İsrail, nükleer silah üretmekle suçladığı İran’daki bazı nükleer tesislere saldırı düzenlemişti.
