Washington’dan Tahran’a Sert Şartlar: Nükleer Tesislerin Sökümü ve Hürmüz Güvencesi Masada
ABD Başkanı Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’ndaki “Özgürlük Projesi”ni geçici olarak durdurmasının ardından, Washington ile Tahran arasında yürütülen kritik müzakerelerin ayrıntıları ortaya çıktı. ABD yönetiminin İran’a sunduğu ateşkes ve nükleer anlaşma teklifinde, İran’ın nükleer altyapısının tamamen tasfiye edilmesi, zenginleştirilmiş uranyum stoklarının devri ve kapsamlı uluslararası denetimlerin kabul edilmesi gibi ağır şartların yer aldığı bildirildi.
Trump yönetimi, İran’a anlaşmaya yanıt vermesi için 48 saat süre tanırken, uzlaşma sağlanamaması halinde askeri seçeneğin yeniden gündeme gelebileceği mesajını verdi. Görüşmelerde özellikle Fordo, Natanz ve İsfahan’daki nükleer tesisler ile Hürmüz Boğazı’ndaki güvenlik başlıklarının ön plana çıktığı ifade edildi.
Trump’tan Sert Mesaj: “Anlaşmazlarsa Bombalama Başlar”
ABD Başkanı Donald Trump, çarşamba günü yaptığı açıklamada müzakerelerde ilerleme sağlandığını belirterek dikkat çeken ifadeler kullandı. Trump, “Anlaşmazlarsa bombalama başlar” diyerek İran üzerindeki baskıyı artırdı. Ancak ABD Başkanı, geçmişte de benzer süreçler yaşandığını hatırlatarak “Ne olacağını göreceğiz” sözleriyle sürece ilişkin temkinli bir yaklaşım sergiledi.
Öte yandan ABD ile İran arasındaki gerilim sürerken bölgede tansiyon düşmedi. İsrail’in Beyrut’a düzenlediği hava saldırısı, Orta Doğu’daki çatışma riskinin halen yüksek seviyede olduğunu gösterdi.
NÜKLEER TESİSLERİN TAMAMEN SÖKÜLMESİ İSTENİYOR
ABD’nin İran’a sunduğu teklifin en kritik maddesini nükleer tesislerin tamamen sökülmesi oluşturuyor. Washington yönetimi, yalnızca uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin durdurulmasını yeterli görmüyor. Fordo, Natanz ve İsfahan’daki tesislerin tamamen devre dışı bırakılması ve üretim altyapısının ortadan kaldırılması talep ediliyor.
Yer altındaki tesislerin de anlaşma kapsamına alınması gerektiği belirtilirken, Kazma Dağı altındaki stratejik tesislerin de denetime açılması isteniyor.
Demokrasiyi Savunma Vakfı’ndan nükleer uzman Andrea Stricker, tüm santrifüjlerin, plütonyum yeniden işleme merkezlerinin ve üretim kapasitesinin kontrollü biçimde ortadan kaldırılması gerektiğini savundu.
ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ URANYUM STOĞU TESLİM EDİLECEK
ABD tarafı, İran’ın elindeki yalnızca yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440 kilogram uranyuma değil, daha düşük seviyedeki stoklara da odaklanıyor. Washington yönetimi, yüzde 20 seviyesindeki uranyumun da nükleer silah üretimine giden süreçte kritik aşama olduğunu değerlendiriyor.
Yetkililer, düşük seviyede zenginleştirilmiş binlerce kilogram uranyumun İran’da bırakılmasının ileride nükleer programın yeniden başlatılması için altyapı oluşturabileceğini düşünüyor.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Direktörü Rafael Grossi ise yaptığı açıklamada yüzde 60 oranındaki stokların öncelikli olduğunu ancak yüzde 20 seviyesindeki uranyumun da son derece önemli bir aşama olduğunu belirtti.
ABD KAPSAMLI DENETİM TALEP EDİYOR
Washington yönetimi, İran’daki denetim mekanizmasının yalnızca resmi nükleer tesislerle sınırlı kalmasını istemiyor. ABD, gerekli görülen tüm askeri ve stratejik alanların denetime açılmasını talep ediyor.
Anlaşma taslağına göre, UAEA bünyesinde İran’da sürekli görev yapacak tam zamanlı bir denetim ekibi kurulması gündemde. Böylece İran’ın geçmişte yürüttüğü nükleer faaliyetlerin ayrıntılı şekilde incelenmesi ve gelecekte olası ihlallerin önlenmesi hedefleniyor.
The Wall Street Journal tarafından yayımlanan haberde, İran’ın geçmişteki nükleer çalışmaları hakkında eksiksiz bilgi vermesinin anlaşmanın temel şartlarından biri olduğu belirtildi.
HÜRMÜZ BOĞAZI İÇİN YENİ GÜVENLİK FORMÜLÜ
Müzakerelerde en kritik başlıklardan biri de Hürmüz Boğazı oldu. ABD’nin hazırladığı taslakta İran’ın, yaptırımların gevşetilmesine paralel şekilde Hürmüz Boğazı’nı aşamalı olarak yeniden uluslararası geçişe açması öngörülüyor.
Washington yönetimi, tanker trafiğinin güvenliğinin garanti altına alınmasını isterken, bölgede bulunan mayınların kaldırılması, zorunlu güzergâh uygulamalarının sona erdirilmesi ve serbest geçişin yeniden sağlanmasını talep ediyor.
İran Devrim Muhafızları’nın daha önce Hürmüz Boğazı’ndaki kontrol alanlarını gösteren haritalar paylaşması, bölgedeki gerilimin boyutunu gözler önüne sermişti.
YAPTIRIMLAR ŞARTLI OLARAK KALDIRILACAK
ABD tarafı, yaptırımların otomatik şekilde kaldırılmayacağını açık biçimde ortaya koydu. Beyaz Saray’a göre yaptırımların kaldırılması, İran’ın anlaşma hükümlerine tam uyum göstermesine bağlı olacak.
Washington yönetimi, nükleer programın sökülmesine ilişkin sürecin kısa ve net bir takvim içerisinde tamamlanmasını isterken, terörizm ve insan hakları ihlalleri gerekçesiyle uygulanan bazı yaptırımların ise devam edebileceğini belirtiyor.
TRUMP’IN STRATEJİSİ TARTIŞMA KONUSU OLDU
ABD basınında yer alan değerlendirmelerde İran’ın, Donald Trump’ın yürüttüğü gecikme ve belirsizlik stratejisinden faydalanmaya çalıştığı öne sürüldü. İran devlet medyasının ABD teklifine mesafeli yaklaştığı aktarılırken, üst düzey ABD’li yetkililer Tahran’ın Washington’un kırmızı çizgilerine direnmeye devam edebileceğini ifade etti.
Trump yönetimi ise İran’ın yerli uranyum zenginleştirme faaliyetlerine ihtiyaç duymadığını savunuyor. ABD tarafı, Barack Obama dönemindeki anlaşma modelinden farklı olarak daha sert ve geri dönüşü zor bir sistem kurulmasını hedefliyor.
Uzmanlara göre Trump yönetiminin baskı politikasını sürdürmesi, olası anlaşmanın uygulanabilirliği açısından belirleyici olacak.
ABD-İRAN GERİLİMİNDE KRİTİK EŞİK
Orta Doğu’da tansiyonu yükselten ABD-İran müzakereleri, bölgenin geleceği açısından kritik bir dönüm noktasına ulaştı. Washington’un sunduğu ağır şartların İran tarafından kabul edilip edilmeyeceği merak edilirken, başarısızlık halinde askeri gerilimin yeniden tırmanabileceği değerlendiriliyor.
Özellikle Hürmüz Boğazı’nın yeniden güvenli hale getirilmesi, küresel enerji piyasaları açısından da büyük önem taşıyor. İran’ın önümüzdeki günlerde vereceği yanıtın, yalnızca bölgesel dengeleri değil küresel siyaseti de doğrudan etkilemesi bekleniyor.
